Şema Terapi'de Şema ve Modlar

Şema Modları: İç Dünyamızdaki Roller

Şema terapide sıkça karşılaştığımız kavramlardan biri şema modlarıdır. Şema modlarını, kişinin belli bir anda aktif olan duygu durumları, düşünce kalıpları ve başa çıkma davranışlarının oluşturduğu içsel haller olarak düşünebiliriz. Yani modlar, “ben kimim?”den çok, “şu an içimde ne oluyor?” sorusuna cevap verir.

Erken dönem yaşantılarla şekillenen şemalar, hayatın belirli anlarında tetiklendiğinde, kişi kendini bir anda çok farklı bir ruh halinde bulabilir. Bazen aşırı kırılgan, bazen öfkeli, bazen mesafeli, bazen de fazlasıyla kontrolcü hissedebilir. İşte bu hızlı ve yoğun geçişler, şema modlarının aktifleşmesiyle ilgilidir.

Mod çalışması şema terapinin ayrılmaz bir parçasıdır.

Şema ve Mod Arasındaki Temel Fark

Şemalar, daha kalıcı ve derin inanç kalıplarıdır. Genellikle “ben değersizim”, “kimseye güvenilmez” gibi genelleyici düşünceler içerir. Modlar ise anlıktır. Duygular, düşünceler ve davranışlar bir paket halinde devreye girer.

Örneğin, terk edilme şeması olan bir kişi, partneri ondan ayrı tatile gittiğinde bir anda yoğun korku ve çaresizlik hissedebilir, ardından öfkeye geçebilir ya da tamamen geri çekilebilir. Burada şema sabitken, modlar hızla değişmektedir.

Modların önemli bir özelliği, yaşam olaylarına karşı hassas olmalarıdır. Kişinin kırılgan olduğu alanlara dokunan her deneyim, belli bir modu aktive edebilir. Bu da kişinin kendini “kontrolden çıkmış” gibi hissetmesine yol açabilir.

Zorlayıcı olan durum, bazı modların çok sık aktive olması ya da kişinin bu modların içinde kaybolmasıdır. Özellikle çocuklukta temel duygusal ihtiyaçları yeterince karşılanmamış bireylerde, bazı modlar aşırı baskın hale gelebilir.

Çocuklukta karşılanmamış ihtiyaçlarla modlar pekişir.

Şema Modlarının Ana Grupları

Şema modları genel olarak dört ana başlık altında ele alınır:

• Çocuk Modları

• Uyumsuz Ebeveyn Modları

• Başa Çıkma Modları

• Sağlıklı Yetişkin Modu

  
  

Çocuk Modları - Duyguların Ham Hal

Çocuk modları aktif olduğunda kişi dünyayı daha ilkel ve duygusal bir yerden algılar. Tepkiler yoğun, ani ve çoğu zaman mantık süzgecinden geçmemiştir. Empati kurmak zorlaşır; ihtiyaçlar ön plana çıkar.

Bu modlar genellikle kişi kendini yalnız, reddedilmiş, tehdit altında ya da değersiz hissettiğinde devreye girer. Çünkü bu anlarda temel duygusal ihtiyaçlar zedelenmiştir.

İncinmiş Çocuk Modu

Bu modda kişi kendini çaresiz, üzgün, kaygılı ve umutsuz hisseder. İçsel olarak “kimse yanımda değil” duygusu baskındır. Güvende hissetmek zordur; kişi hem kendine hem de başkalarına karşı kırılgandır. Utanç, değersizlik ve sevilmeye layık olmama düşünceleri bu modun merkezindedir.

Kızgın ve Öfkeli Çocuk Modları

Kişinin ihtiyaçları karşılanmadığında ortaya çıkar. Öfke, hiddet, inatçılık ve sabırsızlık sık görülür. Bazen bu öfke dışa vurulur, bazen de pasif direnç şeklinde yaşanır. Kişi sınır konulmasını kişisel bir saldırı gibi algılayabilir.

Öfkeli ve incinmiş çocuk modları çoğu zaman bir arada çalışır: Önce kırılganlık, ardından orayı korumak için öfke gelir.

Mutlu Çocuk Modu

Bu modda kişi kendini güvende, neşeli ve bağlı hisseder. Oyun oynayabilmek, keyif almak, spontane olmak mümkündür. Aktif bir mutlu çocuk modu psikolojik dayanıklılığın önemli göstergelerinden biridir.

Aktif bir mutlu çocuk modu psikolojik dayanıklılığın önemli göstergelerinden biridir.

Uyumsuz Ebeveyn Modları: İçselleştirilmiş Sesler

Bu modlar, geçmişte bakım verenlerden öğrenilmiş eleştirel, baskıcı ya da cezalandırıcı iç seslerdir. Kişi bu moddayken kendine karşı serttir ve çoğu zaman incinmiş çocuk modunu daha da yaralar.

Talepkar - Beklentili Ebeveyn Modu

Bu modda kişi kendinden ya da başkalarından sürekli daha fazlasını bekler. Dinlenmek, durmak ya da keyif almak zorlayıcıdır.

• Başarı Odaklı Talepkar Ebeveyn: Mükemmellik, disiplin ve performans ön plandadır. “Yetmez”, “daha iyisi olmalı” sesidir.

• Duygu Odaklı Talepkar Ebeveyn: Başkalarının ihtiyaçları önceliklidir. Kişi hayır demekte zorlanır, suçluluk hisseder ve başkalarının duygularından kendini sorumlu tutar.

  
  

Cezalandırıcı Ebeveyn Modu

Bu modda kişi kendine acımasızdır. İçsel diyaloglar sert, aşağılayıcı ve yıkıcıdır. Kişi hatalarını affetmez; utanç ve kendinden nefret ön plandadır. Kişi bazen bu sesle birlikte kendisi için önemli olan hayat olaylarından beklemediği sonuçları aldığında (sınavdan düşük almak, evliliğin sonlanması vb.) kendini cezalandırabilir.

Başa Çıkma Modları: Hayatta Kalma Stratejileri

Başa çıkma modları, kişinin zorlayıcı duygularla baş edebilmek için geliştirdiği yolları temsil eder. Çocuklukta koruyucu olan bu stratejiler, yetişkinlikte işlevsiz hale gelip kişinin hayatında sürekli döngülere yol açabilir. Örneğin, kişi ilişki yaşadığı kişiler değişse de sürekli aldatılıyor olabilir ya da çalıştığı şirketler değişse de hep sorumluluğunun ötesinde iş yükü verildiğini deneyimleyebilir.

Teslim Olma

Kişi kendi ihtiyaçlarını geri plana atar, uyum sağlar ve çatışmadan kaçınır. Pasiflik, kendini feda ve bağımlılık belirgindir.

Kaçınma

Duygulardan uzak durma çabasıdır. Duygusal kopukluk, aşırı meşguliyet, madde kullanımı ya da riskli davranışlar bu mod altında görülebilir.

• Kopuk Korungan

• Kopuk Kendini Yatıştırıcı

• Öfkeli Korungan

Aşırı Telafi

Kişi içsel kırılganlığının tam tersini sergiler. Kontrolcü, baskın, agresif ya da büyüklenmeci davranışlar görülebilir. Amaç zayıflık hissinden kaçmaktır.

Sağlıklı Yetişkin Modu

Sağlıklı Yetişkin Modu, terapide güçlendirilmeye çalışılan temel moddur. Kişinin duygularını fark etmesini, sınır koyabilmesini, sorumluluk almasını ve aynı zamanda kendine şefkat göstermesini sağlar.

Bu mod aktif olduğunda kişi hem içindeki çocuğu koruyabilir hem de hayatın gerekliliklerini yerine getirebilir.

Mutlu çocuk modundan farkı, yalnızca keyif değil, denge ve bilinçli seçimler içermesidir.